Санаий ве куньделик омюрнинъ кенъ системаларында болтлар, бельки де, эписинден козьге корюнмейлер. Оларгъа моторнынъ артув къувети, чипнинъ инджеликлери ёкъ, ве къурулышнынъ теренликлеринде гизленген пас ве ягънен сыкъ-сыкъ къаплангъан. Амма оларны айны шу «корюнмезлик» оларны земаневий цивилизацияны тешвикъат этеджек эсас багъ япа. Коккомпанияларнынъ челик скелетинден башлап, космик аппаратнынъ муурленген каютасындан башлап, бала велосипедининъ педальлерине къадар, энъ саде винтнен, «къыймет»нинъ чокъ тарафлы маналарыны озь иче- ринде озь ичерисинде, бала велосипедининъ педальлерине къадар, джеп телефонларынынъ микро-}} компонентлерине къадар.
I. Функциональ къыймет: Багъланув санаты ве механика арасындаки компромисс
Болтнынъ эсас вазифеси – багъланмакътыр, амма бу джерьян садедже къаттылаштырувдан чокъ зиядедир. Квалификациялы болт айны вакъытта кучь, догърулыкъ ве уйгъунлашувнынъ учь керелик талапларына джевап бермек керек. Онынъ йиплерининъ юксеклиги, бир тюрлю кучь пайлашувыны темин этмек ичюн, джевизнинъ сесине догъру келишмек керек. Материал сечими къулланмагъа эсасланып, дикъкъатнен бакъылмакъ керек (меселя, копюр болтлары ичюн юксек--stright иритильген челик сыкъ къулланыла, электрон донатмалар ичюн енгиль тот басмагъан челик, енгиль тот басмагъан челиктен исе зияде сечиле). Атта юзюни тедавийлемек (пусканынъ профилактикасы, коррозиягъа къаршы турмакъ ичюн къарар чыкъармакъ) онынъ хызмет омюрине догърудан-догъру тесир эте. Даа энъ муим шей, болтлар кьайнакьнынъ къайтарылмазлыгъына къаршы «эгильмели багъ»ны теклиф этелер, болтлар айырылма ве бакъмагъа имкян бере. Бу «керчеклик кучю» инженерлик амелиятында мувазененинъ семерелилигини ве хавфсызлыгъыны мувазене этмекнинъ анахтардыр.
Экстремал муитлерде болтларнынъ къыймети экстремалгъа буюклеше. Меселя, терен- денъиз бургъулав платформаларындаки рычаглы багълайыджылар юзлернен мегапаскаль сув басымы ве коррозив денъиз сувуна даянмакъ кереклер. Эр бир болт 10 000 метр теренликни импульслендирген басым сынавларындан кече. Космик гемилердеки фасторлар вакуумда ве 300 градустан зияде араретнинъ денъишмелери алтында мутлакъ ишанчлылыкъны сакълап къалмакъ кереклер. Эр бир тек бир болтнынъ авалеси юз миллионларнен доллар инвестицияларгъа кетире биле. Бу сценарийлерде болтлар энди саде къысымлар дегиль де, озь физик хусусиетлеринде язылгъан «месулиет анълашмалары»дыр.
II. Икътисадий къыймет: Санаий зынджырда "Козьге корюнмеген узел"
Икътисадий джеэттен бакъкъанда, болтлар, оларнынъ бирлемининъ алчакъ фиятына бакъмадан (типик М6 болт тек бир къач центке тюше биле), санайы зынджырынынъ зарур «капиллярлары»дыр. Эр йыл бутюн дюнья боюнджа болтлар чыкъарыла, олар онларнен триллион-доллар санайыларыны, шу джумледен къуруджылыкъ, автомобиль ве машиналар чыкъарувыны дестеклейлер. Болтлар олмаса, челик компонентлерни заводларгъа джыймакъ мумкюн дегиль эди, мотор цилиндрлерини кранк милине пекитмек мумкюн дегиль, ель турбиналарынынъ лезетлерини копчекли копчеклерге багълап оламай эдилер. Статистикагъа коре, болтлар тек Къытайнынъ истисал санайысы тарафындан эр йыл сарф этильген стандарт къысымларнынъ 40%-ден зиядесини тешкиль этелер. Онынъ ольчюси козьге корюнмеген олса да, копчеклер арасындаки ягълав киби болтлар бутюн санайы машиналарынынъ тегиз чалышмасыны темин этелер.
Даа теренден, болтларнынъ стандартлаштырылмасы санайы ишбирлиги ве семерелилигинде инкъиляпкъа себеп олды. XIX асырларда Британияда биринджи йип стандарты тешкиль этильгени ичюн, болт спецификациялары ичюн дюнья стандартлары (метрик М сериясы ве император UNC/UNF сериясы киби) ISO ве ANSI киби системалар вастасынен стандартлаштырылды. Бу демек ки, алман станок алетинден болтларны къытай запчасть заводында тез уйдурмакъ мумкюн, юк гемисини исе махсус детальлерни беклемейип тюзетмек мумкюн. Бу «стандартлаштырув дивидендлери» дюнья тиджаретининъ фиятыны эксильтти ве болтларны санайы глобаллешювининъ сессиз шааты япты.
III. Инсанистик къыймети: Адийде къаршылыкълылыкъ тимсали
Даа муджизевий севиеде болтлар инсаниетнинъ ишанчлылыкъ саде ынтылышыны озьлеринде тасвир этелер. Онынъ барлыгъы бизге акъикъий къыймет козь къамаштырыджы парлакълыкътан дегиль де, эр куньки исрарлыкътан кельгенини хатырлата. Эснафджыларнынъ эски несли сыкъ-сыкъ айтылгъаны киби, "30% усталыгъы, 70% алетлер "-лишнинъ къувети ве болтнынъ моменти бир де бир эсернинъ сонъки кейфиетини сыкъ-сыкъ бельгилей. Меденийликке кенишлетильген бу тафсиляткъа урьмет «винт руху»нынъ метафорасына чевирильди: Прожекторнынъ йылдызы олмакъ шарт дегиль; озь вазифенъизде ерсиз роль ойнагъанынъыз къадар, бутюнге озь иссенъизни къошасынъыз.
Меракълысы шунда ки, болтлар чокъ вакъыт эмоциональ эмиетке синъдириле. Базы адамлар винтаж велосипедлерден бакъыр болтларыны топлайлар, оларнынъ гъайретли юзю вакъыт бельгилерини ташымакъта. Муэндислер донатмаларны тюзеткенде тенкъидий ерлерде мунтазам суретте тешкерелер. Бу деерлик ритуаль арекет асылында месулиетнинъ тантаналы тасдыкълавыдыр. Эдебиятта биле, меселя, болтлар ара-сыра метафорик тимсаллерге чевирилелер- романда романдаки «бош болт» системада потенциаль хавфны косьтере биле, «эр бир болтны сыкълаштырмакъ» исе мукеммелликнинъ даима ынтылышыны косьтере.
Нетидже: «Кучюк ярыкъларны янъыдан тапмакъ» .
Биз хачлы- денъиз копюрлерининъ улу улулыгъына сукълангъанда я да юксек-спид поездлернинъ сурьатынен айретте къалдыргъанда, оларнынъ челик къурулышлары ичине терен къоюлгъан болтларны сийрек тюшюнемиз. Онынъ къолайлыгъындан файдалангъанда, земаневий омюрни дестеклеген сайысыз темель компонентлерини сыкъ-сыкъ козьден кечиргенимиз киби, бу адий корюнген болтлар, оларнынъ спираль къувети иле дагъылгъан шахысларны бутюнлей багълай, цивилизациянынъ агъырлыгъыны сессиз къаттылыгъынен ташымакъта. Оларнынъ къыймети оларнынъ колеминде дегиль де, дюньяны озь башына къатты «тутмакъ» къабилиетиндедир.
Келеджек сефер болтны къаттылаштыргъанда, экинджи- ичюн пауза, джыллы басув санайы цивилизациясына энъ идракъсыз ашагъыдаки нотасы ола биле.
